ÐÀÇÊÀÇÚÒ ÇÀ ÊÈÐÊÀ Â ÎÄÈÑÅß

Ïúðâèÿò çàñâèäåòåëñòâàí â ñòàðîãðúöêàòà ëèòåðàòóðà ðàçêàç çà áîãèíÿòà Êèðêà çàåìà îñíîâíà ÷àñò îò 10-òà è 12-òà ïåñåí íà "Îäèñåÿ". Ïðåäñòàâÿíåòî íà áîãèíÿòà â ïîñî÷åíèòå ïåñíè ïîëàãà íà÷àëîòî íà èçêëþ÷èòåëíî àâòîðèòåòíà òðàäèöèÿ íà èçîáðàçÿâàíå íà áîæåñòâîòî. Ëèòåðàòóðíèòå ðàçêàçè çà Êèðêà â îòäåëíèòå èçòî÷íèöè íà ãðúêî-ðèìñêàòà åïè÷åñêà òðàäèöèÿ ñå îòëè÷àâàò ñ ïîä÷åðòàíà ñòðóêòóðíà óñòîé÷èâîñò è íåïðîìåíëèâà ïîñëåäîâàòåëíîñò.

Íà÷àëîòî íà ðàçêàçà çà Êèðêà å ñâúðçàíî ñ ïðèñòèãàíåòî íà Îäèñåé è ñïúòíèöèòå ìó íà îñòðîâ Ååÿ. Áîãèíÿòà å ïðåäñòàâåíà ÷ðåç òðè ïîñòîÿííè åïèòåòà (õóáàâîêîñà, ìîãúùà è íàäàðåíà ñ ÷îâåøêè ãîâîð), èçïîëçâàíè íåêîëêîêðàòíî â ñëåäâàùèòå ñòèõîâå¹. Óòî÷íÿâà ñå è áîæåñòâåíèÿò é ïðîèçõîä - Êèðêà å äúùåðÿ íà áîã Õåëèîñ.

Ïðè ïðèñòèãàíåòî ñè ïðåä äîìà íà Êèðêà èçáðàíèòå îò Îäèñåé ñúãëåäâà÷è ñà ñòúïèñàíè ïðè âèäà íà ðàçõîæäàùèòå ñå íàîêîëî âúëöè è ëúâîâå. Ñëåä óòî÷íåíèåòî, ÷å çâåðîâåòå ñà ïðåâúðíàòè ÷ðåç ìàãèÿ õîðà, òå áèâàò îêà÷åñòâåíè êàòî ñòðàøíè ÷óäîâèùà (Õ, 219). Îò âúòðåøíîñòòà íà äîìà ñå ÷óâà ïåñåíòà íà òú÷àùàòà ïëàòíî Êèðêà. Çàïëåíåíè îò íåÿ, ñúãëåäâà÷èòå ïðèåìàò ëþáåçíàòà ïîêàíà íà äîìàêèíÿòà äà âëÿçàò è áèâàò íàãîñòåíè ñ ïðèìåñåíà ñ ìàãè÷åñêà áèëêà õðàíà. Âåäíúæ âêóñèëè îò íåÿ, ìúæåòå çàáðàâÿò ðîäèíàòà ñè, à ëåêî äîêîñâàíå ñ ïðú÷êà îò ñòðàíà íà áîãèíÿòà ãè ïðåâðúùà â ñâèíå.

Èçâåñò˜í îò Åâðèëîõ çà íåÿñíàòà è ñèãóðíî òðàãè÷íà ó÷àñò íà ñâîèòå ñïúòíèöè, Îäèñåé ðåøàâà äà îòèäå â äîìà íà Êèðêà. Ñ ïîìîùòà íà áîã Õåðìåñ ãåðîÿò èçáÿãâà ïðåâðúùàíåòî ñè â çâÿð. Êèðêà ãî êàíè â ñâîåòî ëîæå, à ñëåä òîâà, ãðàáâàéêè æåçúëà ñè, âúçâðúùà ÷îâåøêèÿ îáëèê íà Îäèñååâèòå ñïúòíèöè, êàòî äîðè ãè ïðàâè ïî-ìëàäè, êðàñèâè è ñèëíè íà âèä.

Ïðè Êèðêà ìúæåòå îñòàâàò öÿëà ãîäèíà. Ïîæåëàëè äà ïðîäúëæàò ïúòÿ ñè, òå ñà ïðèíóäåíè äà ìèíàò ïðåç Ïîäçåìíîòî öàðñòâî, êúäåòî âîäà÷úò èì Îäèñåé ñå äîïèòâà äî ïðîðèöàòåëÿ Òèðåçèé çà ïðåäñòîÿùàòà ñè ñúäáà. Ñëèçàíåòî â Õàäåñ å ïðåäñòàâåíî â Õ ïåñåí íà ïîåìàòà.

Çàâðúùàíåòî íà îñòðîâ Ååÿ å îïèñàíî â íåïîñðåäñòâåíîòî íà÷àëî íà Õ ïåñåí. Îäèñåé ðàçêàçâà íà Êèðêà ñâîèòå ïðåæèâÿâàíèÿ â Öàðñòâîòî íà ñåíêèòå, ñëåä êîåòî ïîëó÷àâà îò íåÿ ïðîðî÷åñêè óêàçàíèÿ çà ïðåäñòîÿùèÿ ñè ïúò. Ñïîäåëÿéêè ãè ñúñ ñïúòíèöèòå ñè, íà ñëåäâàùèÿ äåí òîé íàïóñêà îñòðîâà.

Õàðàêòåðèñòèêè íà Êèðêà

Ñèñòåìàòèçèðàíîòî ïðåäñòàâÿíå íà âêëþ÷âàùèòå Êèðêà åïèçîäè â ïîåìàòà îôîðìÿ íåéíèÿ ìíîãîàñïåêòåí áîæåñêè ïåðñîíàæ. Ïðåäè âñè÷êî òÿ å äúùåðÿ íà Õåëèîñ. Ìàãüîñíèöà å. Ñúùî òàêà å áîãèíÿ, îïîñðåäñòâàùà ñëèçàíåòî íà æèâè õîðà â Õàäåñ è óñïåøíîòî èì çàâðúùàíå îòòàì. Îáîáùàâàíåòî íà âñè÷êè òåçè åëåìåíòè ïðåäñòàâÿ Êèðêà êàòî áîæåñòâî, ïðèòåæàâàùî ñîëàðíè, ìàãè÷åñêè è õòîíè÷íè õàðàêòåðèñòèêè (LIMC 1992: 49). Òàêîâà ðàçãðàíè÷àâàíå íà îòäåëíèòå áîæåñêè ÷åðòè íå å ëèøåíî îò óñëîâíîñò, äîêîëêîòî òå íå ñàìî íå ñå èçêëþ÷âàò, íî ñå è ïðåïëèòàò åäíà â äðóãà. Ïðè âñå òîâà ôîðìàëíîòî èì îòäåëÿíå íàìèðà ñâîèòå îñíîâàíèÿ ïðè ïðîñëåäÿâàíåòî íà